آیا پروپیلن گلیکول سمی است؟ چه زمانی باید نگران مصرف آن باشیم؟

پروپیلن گلیکول در گرید مناسب و شرایط مصرف تأییدشده، ماده‌ای با سمیت نسبتاً پایین است؛ اما خوردن ماده خام، دریافت مقدار زیاد یا استفاده از گرید نامناسب می‌تواند خطرناک باشد. وجود آن در یک خوراکی، دارو یا کرم به‌تنهایی نشانه خطر نیست. برای قضاوت باید بدانیم چه مقدار از ماده، از چه راهی و با چه کیفیتی وارد بدن می‌شود. همچنین پروپیلن گلیکول با اتیلن گلیکول تفاوت دارد؛ شباهت نام این دو نباید باعث یکسان دانستن خطرشان شود.

برای مصرف‌کننده، سؤال اصلی معمولاً این است که آیا باید محصول حاوی این ترکیب را کنار بگذارد. برای تولیدکننده، مسئله فرق می‌کند: کدام گرید را بخرد، چه ناخالصی‌هایی را کنترل کند و ایمنی فرمول نهایی را چگونه بسنجد؟ پاسخ این دو پرسش را باید جدا دید.

چرا ماده‌ای که در ضدیخ استفاده می‌شود، در غذا و دارو هم وجود دارد؟

کاربرد یک ماده در ضدیخ، به‌تنهایی معیار سمی بودن آن در تمام مصرف‌ها نیست. پروپیلن گلیکول به دلیل ویژگی‌های فیزیکی و حلالی خود در کاربردهای متفاوت استفاده می‌شود؛ ولی کیفیت ماده، ترکیبات همراه و شرایط استفاده در این محصولات یکسان نیست.

پروپیلن گلیکول، که با نام پروپان‌۱،۲‌دی‌ال هم شناخته می‌شود، مایعی بی‌رنگ و جاذب رطوبت است و با آب مخلوط می‌شود. در بعضی فرمول‌ها نقش حلال یا رطوبت‌نگهدار دارد. همین ویژگی‌ها باعث شده هم در محصولات مصرفی و هم در برخی سیالات صنعتی کاربرد داشته باشد. نام اختصاری آن ‪PG ‬است.‬

در بیانیه عمومی سم‌شناسی ATSDR‬‬، منتشرشده در سپتامبر ۱۹۹۷، کاربردهای غذایی، دارویی و صنعتی این ماده کنار هم توضیح داده شده‌اند. نکته کاربردی این است که «کاربرد مشترک» به معنی «قابل جایگزین بودن محصولات» نیست. سیال ضدیخ ممکن است حاوی افزودنی‌هایی باشد که برای خوردن یا تماس با محصول غذایی مناسب نیستند. بنابراین حتی ضدیخ بر پایه پروپیلن گلیکول هم خوراکی محسوب نمی‌شود.

پروپیلن گلیکول و اتیلن گلیکول چه تفاوتی از نظر خطر دارند؟

اتیلن گلیکول هنگام بلع می‌تواند مسمومیت شدید ایجاد کند و نباید با پروپیلن گلیکول یکسان در نظر گرفته شود. شباهت ظاهری و نام شیمیایی این مواد برای تشخیص کافی نیست؛ هویت ماده باید از روی برچسب معتبر و مدارک آن بررسی شود.

اطلاعات ردیف اتیلن گلیکول با کارت ایمنی بین‌المللی اتیلن گلیکول و توضیح دی‌اتیلن گلیکول با هشدار سازمان غذا و داروی آمریکا در سال ۲۰۲۳ مطابقت دارد. این جدول برای تفکیک هویت و تصمیم خرید است؛ شدت مسمومیت یک فرد را پیش‌بینی نمی‌کند.

رنگ، بو، غلظت ظاهری یا حتی نتیجه یک آزمون ساده فیزیکی نمی‌تواند جای شناسایی آزمایشگاهی را بگیرد. هیچ ماده شیمیایی ناشناخته‌ای را برای تشخیص نچشید. در محیط تولید هم بهتر است نام کامل ماده در درخواست خرید، برچسب انبار و فرم توزین نوشته شود تا اختصارهای مشابه باعث اشتباه نشوند.

آیا پروپیلن گلیکول موجود در مواد غذایی ضرر دارد؟

وجود پروپیلن گلیکول در یک محصول غذایی مجاز، به‌خودی‌خود دلیل مضر بودن آن نیست. ایمنی این مصرف به انطباق ماده اولیه، نوع غذا و مقدار مصرف وابسته است. عنوان «خوراکی» هم مجوز مصرف مستقیم ماده خام یا افزودن مقدار دلخواه به غذا نیست.

در مقررات آمریکا درباره مصرف پروپیلن گلیکول در غذا، مشخصات ماده و شرایط استفاده توضیح داده شده است. حدود مصرف برای گروه‌های غذایی مختلف یکسان نیست. این متن مقرراتی در بررسی ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ در دسترس بود؛ بااین‌حال، ضوابط آمریکا را نباید بدون بررسی به تولید و عرضه در ایران یا کشور مقصد تعمیم داد.

برای تولیدکننده، مهم است مقدار این ترکیب را در محصول نهایی ببیند. اگر یک اسانس یا مخلوط آماده حاوی پروپیلن گلیکول باشد، سهم آن باید همراه با سایر منابع ورود ماده محاسبه شود. نبود نام ‪PG ‬در فهرست مواد خریداری‌شده به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که در فرمول وجود ندارد.‬

برای مصرف‌کننده عادی نیز خواندن نام ماده روی برچسب، اطلاعاتی درباره مقدار دریافت به دست نمی‌دهد. کنار گذاشتن تمام محصولات حاوی آن، بدون توجه به شرایط مصرف یا توصیه درمانگر، نتیجه مستقیمی از نام این ترکیب نیست. در مقابل، استفاده خانگی از ماده خام برای ساخت خوراکی، راه مناسبی برای آزمودن ایمنی آن محسوب نمی‌شود.

چه زمانی مقدار مصرف می‌تواند مشکل‌ساز شود؟

وقتی دریافت از توان بدن برای پردازش و دفع ماده بیشتر شود، احتمال عوارض افزایش پیدا می‌کند. مقدار، تکرار دریافت و وضعیت فرد باید کنار هم بررسی شوند؛ یک درصد ثابت در فرمول، پاسخ کاملی درباره خطر نمی‌دهد.

برای نشان دادن تفاوت درصد و مقدار دریافت، یک مثال صرفاً محاسباتی در نظر بگیرید. محصول فرضی حاوی یک درصد وزنی پروپیلن گلیکول است. مصرف ده گرم از آن، صد میلی‌گرم از این ماده وارد محاسبه دریافت می‌کند. اگر مقدار مصرف همان محصول ده برابر شود، سهم پروپیلن گلیکول هم ده برابر خواهد شد. این مثال حد مجاز یا توصیه مصرف نیست؛ فقط نشان می‌دهد چرا مقدار محصول مصرف‌شده اهمیت دارد.

در ارزیابی دارویی، وزن بیمار و دریافت از داروهای دیگر نیز ممکن است وارد محاسبه شوند. به همین دلیل، انتشار یک عدد با عنوان «مقدار بی‌خطر برای همه» می‌تواند گمراه‌کننده باشد. حدود مربوط به غذا، هشدارهای دارویی و مواجهه شغلی، هرکدام برای شرایط مشخصی تعریف می‌شوند.

برای تیم توسعه محصول، ثبت واحدها هم ضروری است. درصد وزنی با درصد حجمی یکسان نیست و مقدار در هر نوبت با دریافت روزانه تفاوت دارد. پیش از تفسیر نتیجه باید روشن باشد عدد از کجا آمده و دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد.

چرا درباره پروپیلن گلیکول در داروها هشدار داده می‌شود؟

پروپیلن گلیکول در بعضی داروها ماده کمکی است، اما کمکی بودن به معنی بی‌اثر بودن بر ایمنی نیست. در مواجهه دارویی زیاد یا طولانی، به‌ویژه در افراد حساس، احتمال تجمع و عوارض باید بررسی شود. این موضوع با مواجهه معمول از یک محصول غذایی یکسان نیست.

گزارش علمی آژانس دارویی اروپا درباره پروپیلن گلیکول، منتشرشده در اکتبر ۲۰۱۷، دریافت دارویی و گروه‌های حساس را بررسی می‌کند. اختلالات متابولیک، از جمله اسیدوز لاکتیک، و عوارض کلیوی و عصبی در زمینه مواجهه نامناسب دارویی گزارش شده‌اند. نوزادان و بیماران دارای اختلال عملکرد کلیه یا کبد به ارزیابی دقیق‌تری نیاز دارند.

این توضیح نباید به قطع خودسرانه داروی تجویزشده منجر شود. پزشک یا داروساز باید نام فرآورده، مقدار ماده کمکی و وضعیت بیمار را کنار هم ببیند. برای شناخت نقش این حلال در شکل‌های مختلف دارویی، مقاله کاربرد پروپیلن گلیکول در داروسازی مسیر مکملی است.

آیا پروپیلن گلیکول برای پوست حساسیت ایجاد می‌کند؟

بله؛ پروپیلن گلیکول می‌تواند در بعضی افراد باعث تحریک پوستی یا حساسیت تماسی شود. این دو وضعیت یکسان نیستند و از روی سوزش یا قرمزی به‌تنهایی نمی‌توان علت را تشخیص داد. وجود این ماده در کرم هم به معنی بروز حساسیت در همه مصرف‌کنندگان نیست.

مقاله پژوهشی «درماتیت پروپیلن گلیکول» در سال ۱۹۹۱، امکان واکنش تحریکی و حساسیت تماسی را گزارش کرده است. بااین‌حال، واکنش به یک محصول کامل ممکن است به رایحه، نگهدارنده یا اجزای دیگر آن مربوط باشد. نتیجه‌گیری درباره عامل حساسیت باید با بررسی مناسب انجام شود.

اگر پس از استفاده از محصول آرایشی بدون نسخه، سوزش یا قرمزی ایجاد شد، استفاده را متوقف کنید و در صورت ماندگاری یا شدت علائم ارزیابی پزشکی بگیرید. برای داروی موضعی تجویزشده، درباره ادامه یا جایگزینی با درمانگر هماهنگ کنید. آزمون حساسیت تخصصی نیز با امتحان کردن ماده خام روی پوست در خانه تفاوت دارد.

برای فرمولاتور، کاهش درصد ‪ تنها یکی از گزینه‌های بررسی است. تغییر آن ممکن است حلالیت و پایداری فرمول را عوض کند. جایگزینی با گلیسیرین هم باید با آزمون محصول همراه باشد؛ شباهت بعضی کاربردها، جایگزینی مستقیم را ثابت نمی‌کند. در راهنمای انتخاب مواد اولیه صنایع آرایشی معیارهای بررسی کل فرمول توضیح داده شده‌اند

آیا خوراکی بودن ‪PG‬، ایمنی آن در ویپ را ثابت می‌کند؟‬

خیر. ایمنی مصرف خوراکی را نمی‌توان به استنشاق آئروسل یا محصولات حاصل از گرم شدن تعمیم داد. مسیر ورود به بدن و شرایط حرارتی در این کاربرد متفاوت‌اند؛ نداشتن نیکوتین نیز به‌تنهایی ایمنی مخلوط را ثابت نمی‌کند.

در یک مطالعه آزمایشی منتشرشده در سال ۲۰۱۷ درباره گرم کردن حلال‌های سیگار الکترونیکی، تشکیل ترکیبات کربونیل از پروپیلن گلیکول و گلیسرول بررسی شده است. نتیجه کاربردی برای خواننده این است که باید خودِ انتشار حاصل از گرم شدن ارزیابی شود. این یافته را هم نباید به صورت «هر تماس با پروپیلن گلیکول سرطان‌زا است» بازنویسی کرد؛ چنین ادعایی از آن به دست نمی‌آید.

در محیط کار نیز تولید مه یا اسپری، نوع مواجهه را تغییر می‌دهد. ماده‌ای که در یک ظرف بسته نگهداری می‌شود با همان ماده هنگام پاشش، تماس تنفسی یکسانی ایجاد نمی‌کند.

اگر روی بشکه خلوص بالا نوشته باشد، برای مصرف حساس کافی است؟

خیر؛ درصد خلوص، تنها یکی از معیارهای پذیرش است. برای مصرف غذایی، آرایشی یا دارویی باید نوع گرید، استاندارد ادعاشده، ناخالصی‌های مهم و قابلیت ردیابی محموله هم مشخص باشند. یک عدد بزرگ روی برچسب، پاسخ همه این پرسش‌ها نیست.

در راهنمای ‪FDA ‬برای کنترل مواد اولیه پرخطر دارویی‬، منتشرشده در مه ۲۰۲۳، پروپیلن گلیکول نیز در میان موادی قرار دارد که آلودگی آن‌ها به دی‌اتیلن گلیکول و اتیلن گلیکول باید کنترل شود. این هشدار به آلودگی ماده اولیه مربوط است و نباید با سمیت ذاتی ‪PG ‬خالص اشتباه شود.‬

نتیجه برای خرید روشن است: علاوه بر سؤال «چند درصد خلوص دارد؟»، بپرسید «کدام ناخالصی‌ها با چه روشی بررسی شده‌اند؟». وجود یک فایل آنالیز، بدون تطابق شماره بچ و هویت سازنده، برای پذیرش محموله کافی نیست. همچنین ماده منطبق با یک استاندارد دارویی، صرفاً با همان عنوان برای ساخت فرآورده تزریقی تأیید نمی‌شود.

مقاله تفاوت پروپیلن گلیکول خوراکی، دارویی و صنعتی به روشن شدن این مرزها کمک می‌کند. انتخاب گرید باید پیش از مقایسه قیمت انجام شود تا دو پیشنهاد واقعاً قابل مقایسه باشند.

برای پذیرش محموله، چه مدارکی را بررسی کنیم؟

مدارک باید بتوانند هویت، کیفیت و شرایط کار با همان ماده را روشن کنند. برگه آنالیز، مشخصات فنی و برگه اطلاعات ایمنی نقش‌های متفاوتی دارند؛ داشتن یکی، نیاز به دو مورد دیگر را خودکار برطرف نمی‌کند.

این جدول یک چارچوب پیشنهادی برای بررسی ورودی است و جای روش اجرایی مصوب کارخانه را نمی‌گیرد. در کاربردهای حساس، واحد تضمین کیفیت باید درباره آزمون تأییدی و پذیرش تصمیم بگیرد. اگر مفهوم و بخش‌های برگه ایمنی برای کارکنان روشن نیست، مطالعه راهنمای‪MSDS ‬  چیست؟‬ به استفاده درست از این سند کمک می‌کند.
یک روش عملی این است که درخواست خرید از ابتدا نام محصول نهایی و کاربرد ماده را داشته باشد. سپس واحد کیفیت مشخصات قابل قبول را تعیین کند و فروشنده پیشنهاد خود را بر همان اساس ارائه دهد. در این صورت، تصمیم خرید به برداشت‌های مبهمی مثل «این جنس همیشه خوب بوده» وابسته نمی‌ماند.

در انبار و هنگام انتقال چه احتیاط‌هایی لازم است؟

ظرف باید بسته، دارای برچسب روشن و متناسب با ماده باشد و شرایط نگهداری از سند سازنده پیروی کند. هنگام انتقال نیز باید تماس غیرضروری با چشم و پوست و تنفس مه کاهش یابد. پایین بودن سمیت، دلیل کنار گذاشتن حفاظت شغلی نیست.

کارت ایمنی بین‌المللی پروپیلن گلیکول، نسخه آوریل ۲۰۱۴، بر تهویه، حفاظت چشم و دست و جداسازی از اکسیدکننده‌های قوی و قلیاها تأکید دارد. این ماده قابلیت سوختن دارد؛ بنابراین تماس با شعله و گرم کردن کنترل‌نشده مناسب نیست. برای مخلوط‌های تجاری، خطرات اجزای همراه نیز باید لحاظ شوند.

از نظر کنترل کیفیت، انتقال به ظرف ثانویه باید همراه با ثبت نام ماده و شماره بچ باشد. شیلنگ یا پمپ مشترکِ تأییدنشده می‌تواند منشأ آلودگی شود. در حمل نیز برچسب، سلامت بسته‌بندی و شرایط اعلام‌شده در ‪SDS ‬  همان محصول ملاک‌اند؛ مشخصات ‪PG ‬خالص را نباید خودکار به هر مخلوط حاوی آن نسبت داد.‬‬

اگر ماده خام بلعیده شد یا به چشم پاشید، چه کنیم؟

در بلع ماده خام، به‌ویژه وقتی مقدار یا هویت ماده مشخص نیست، برای راهنمایی فوری با خدمات پزشکی یا مرکز اطلاع‌رسانی مسمومیت محل تماس بگیرید. خودسرانه استفراغ ایجاد نکنید و از خوراندن مواد برای «خنثی کردن» آن خودداری کنید. ظرف و برگه ایمنی را برای شناسایی همراه داشته باشید.

اختلال هوشیاری، تشنج یا مشکل تنفس نیازمند اقدام فوری اورژانسی است. در پاشش چشمی، شست‌وشو با آب فراوان را آغاز کنید و اگر لنز به‌آسانی خارج می‌شود آن را بردارید؛ ادامه درد یا اختلال دید باید بررسی شود. در تماس پوستی، لباس آلوده را خارج و پوست را با آب بشویید. برای تفسیر خطر، مقدار، زمان و نام دقیق محصول را اعلام کنید.

پرسش‌های متداول درباره سمیت پروپیلن گلیکول

• آیا پروپیلن گلیکول همان ضدیخ سمی خودرو است؟ پروپیلن گلیکول می‌تواند پایه بعضی ضدیخ‌ها باشد، اما با اتیلن گلیکول یکسان نیست. هیچ سیال ضدیخی را به دلیل نام ماده پایه، خوراکی فرض نکنید.
• آیا پروپیلن گلیکول خوراکی را می‌توان مستقیم مصرف کرد؟ عنوان خوراکی به تناسب ماده اولیه برای کاربرد مشخص اشاره دارد. مصرف مستقیم ماده خام یا تعیین مقدار مصرف خانگی از این عنوان نتیجه نمی‌شود.
• آیا سوزش پوست یعنی مسموم شده‌ام؟ سوزش موضعی به‌تنهایی نشانه مسمومیت عمومی نیست. تحریک، حساسیت یا اجزای دیگر محصول ممکن است دخیل باشند و علائم ماندگار نیاز به بررسی دارند.
• آیا PG برای کودکان همان شرایط بزرگسالان را دارد؟ نباید شرایط را یکسان فرض کرد، به‌خصوص در نوزادان و مصرف دارویی. ارزیابی باید بر اساس فرآورده، مقدار دریافت و وضعیت کودک انجام شود.
• آیا گرید دارویی برای هر نوع دارو مناسب است؟ خیر. مسیر تجویز، مشخصات موردنیاز و کنترل کیفیت فرآورده تعیین‌کننده‌اند. عنوان گرید دارویی به‌تنهایی تأییدیه همه کاربردها نیست.
• برای خرید، قیمت مهم‌تر است یا گرید؟ ابتدا گرید و مشخصات متناسب با مصرف را تعیین کنید. این ترتیب به واحد خرید و کنترل کیفیت زبان مشترک می‌دهد. مقایسه قیمت زمانی معنی دارد که کیفیت مورد انتظار، مدارک و شرایط تحویل مشخص باشند.

برای انتخاب گرید، از کاربرد محصول شروع کنید

پاسخ کاربردی به «آیا پروپیلن گلیکول سمی است؟» در نام ماده خلاصه نمی‌شود. کیفیت قابل پیگیری، مقدار دریافت و مسیر مصرف باید هم‌زمان روشن باشند. برای مصرف‌کننده، محصول نهایی و شیوه استفاده اهمیت دارند؛ برای تولیدکننده، انتخاب ماده اولیه و تأیید فرمول هر دو لازم‌اند.

برای بررسی گزینه‌های پروپیلن گلیکول با کارشناسان اسید بازار، نوع محصول نهایی، نقش مورد انتظار ماده و الزامات کیفی خود را مطرح کنید. سپس درباره گرید قابل عرضه، مدارک همان محموله و شرایط تأمین گفت‌وگو کنید تا انتخاب بر پایه نیاز واقعی تولید انجام شود.